Festival de Barriletes Gigantes: pamięć niesiona przez wiatr
Pierwszego listopada niebo nad Santiago Sacatepéquez i Sumpango w gwatemalskim departamencie Sacatepéquez staje się przestrzenią pamięci, a zarazem barw. Festival de Barriletes Gigantes gromadzi społeczności wokół monumentalnych latawców wykonanych z papieru, bambusa, sznurka i frędzli, a także dzięki cierpliwej, wspólnej pracy. Festiwal odbywa się w ramach obchodów Wszystkich Świętych i Dnia Zmarłych. Należy rozumieć go w szczególnym kontekście kulturowym tych dwóch gmin, a nie jako jedną praktykę wspólną w taki sam sposób dla wszystkich społeczności Gwatemali. 1 2
Dla wielu twórców, nazywanych lokalnie barrileteros, latawiec nie jest po prostu przedmiotem, który można podziwiać z pola czy skraju cmentarza. Ministerstwo Kultury Gwatemali wyjaśnia, że festiwal wyrasta z majańsko-kaqchikelskiego światopoglądu obecnego w tych społecznościach, w większości majańsko-kaqchikelskich, gdzie zmarłych uważa się za przodków, których można wspominać i czcić. Olbrzymi latawiec jest postrzegany jako duchowa więź między żywymi a umarłymi. To znaczenie nadaje temu dniu spokojną powagę, nawet pośród muzyki, rodzin, barw i ożywienia publicznego zgromadzenia. 2
Festiwal tworzony na długo przed nadejściem wiatru
Widoczna część festiwalu trwa jeden dzień, ale przygotowania zaczynają się znacznie wcześniej. Ministerstwo Kultury odnotowuje, że prace rozpoczynają się w lipcu i trwają do ostatniego dnia października. Grupy spotykają się, by ustalić obraz i przesłanie, które poniesie ich latawiec. Przenoszą wybrany projekt na powierzchnię w pełnym rozmiarze, przygotowują szeroką płaszczyznę latawca i układają jego kolorystykę z kawałków bibuły. 2
UNESCO opisuje 5 powiązanych etapów: projektowanie; przygotowanie płótna, czyli widocznej powierzchni; ozdabianie go wielobarwną bibułą; wykonanie podkładu; oraz połączenie płótna, podkładu, frędzli i ogona. Ten opis pomaga zrozumieć, dlaczego gotowe, barwne koło jest czymś więcej niż popisem umiejętności pojedynczego twórcy. To efekt wielomiesięcznego wspólnego planowania, rysowania, wycinania, klejenia, podnoszenia, wiązania i rozwiązywania problemów. 1
Stelaż jest równie ważny jak obraz. W lokalnym procesie opisanym przez Ministerstwo konstrukcję podtrzymuje bambus lub caña de Castilla. Bambus przeznaczony na latawce zostaje poświęcony, a jego sprowadzeniu towarzyszą procesja i ceremonia majańska; następnie materiał jest starannie przechowywany do czasu montażu. Gotową powierzchnię mocuje się do konstrukcji, a frędzle, ogon i linki służące do hamowania pomagają latawcowi reagować na powietrze. Niektóre z największych prac są wystawiane zamiast puszczane w powietrze — to praktyczne rozwiązanie chroniące zarówno konstrukcję, jak i znajdujących się wokół ludzi. 2
Przesłania skierowane ku teraźniejszości
Olbrzymi latawiec może jednocześnie upamiętniać zmarłych i nieść publiczne przesłanie. UNESCO zauważa, że projekty mogą poruszać kwestie ochrony środowiska, przemocy i praw człowieka. Festival de Barriletes Gigantes jest więc także forum, na którym twórcy zamieniają papier i kolor w przekaz dla sąsiadów oraz odwiedzających. Każda grupa sama wybiera obraz i akcenty, dlatego nie należy traktować latawców tak, jakby przemawiały jednym, jednolitym głosem. 1
Swobodę twórczą równoważy odpowiedzialność wspólnotowa. Rzemieślnicy należą do komitetów, których zarządy organizują jarmarki, ustalają zasady i przyznają nagrody, przy wsparciu gmin oraz partnerów z sektora prywatnego. Uczestniczą osoby w różnym wieku, różnej płci i o różnych możliwościach, a wiedza przekazywana jest nieformalnie przez wspólną pracę z doświadczonymi twórcami. Dziecko przysłuchujące się rozmowie o projekcie, krewny pomagający przygotować papier czy nowy członek uczący się łączyć elementy stelaża — wszyscy mogą uczestniczyć w żywym przekazywaniu tej praktyki. 1
Przesłania są szczególnie poruszające, ponieważ pozostają związane z konkretnym miejscem. Festiwal nie jest pokazem sztuki oderwanym od codziennego życia. Dzięki niemu uczestnicy zyskują publiczną przestrzeń do rozmowy, integracji i refleksji, a jednocześnie podtrzymują centralną więź z przodkami. UNESCO wskazuje na odnowę i odpędzanie złych duchów jako niektóre ze znaczeń związanych z tą tradycją; są to wierzenia i znaczenia pielęgnowane w uczestniczących społecznościach, a nie formuła, którą należy narzucać każdemu odwiedzającemu. 1
Pamięć wymagająca uważności
W dniu festiwalu latawce są wystawiane lub unoszone w ramach lokalnych jarmarków. Jak podaje Ministerstwo, w Santiago Sacatepéquez dzień rozpoczyna się od umieszczenia latawców na cmentarzu głównym — jako wyrazu miłości do zmarłych krewnych. W Sumpango współczesny festiwal wiąże się ze zgromadzeniem przy cmentarzu miejskim i odbywa się na pobliskim polu. Te miejsca sprawiają, że pamięć staje się widoczna, ale przypominają też odwiedzającym, by poruszali się z rozwagą. 3
Pełna szacunku wizyta zaczyna się od uszanowania intencji gospodarzy. Przyglądaj się pracy zespołów, nie blokując im przejścia ani nie tłocząc się przy linkach latawców. Stosuj się do lokalnych wskazówek w pobliżu miejsc montażu i cmentarzy. Zapytaj, zanim zrobisz z bliska zdjęcia twórcom, rodzinom lub osobom uczestniczącym w upamiętnieniu — zwłaszcza jeśli dana osoba nie pozuje do szerszej relacji z wydarzenia. Starannie opisuj to, co widzisz: latawiec ma swoich twórców, grupę, przesłanie i kontekst wspólnotowy; nie jest jedynie efektownym tłem do zdjęcia odwiedzającego.
Warto też wysłuchać historii kryjącej się za projektem. Zamiast zakładać, że każdy wzór ma jedno, niezmienne znaczenie, zapytaj organizatora lub twórcę, czy zechce opowiedzieć o obrazie. W miarę możliwości kupuj jedzenie, rękodzieło lub usługi od lokalnych sprzedawców, dbaj o czystość przestrzeni publicznych i zachowaj cierpliwość, gdy wiatr, bezpieczeństwo lub potrzeby związane z dużą konstrukcją zmieniają tempo dnia. Te drobne gesty są wyrazem szacunku dla pracy, dzięki której festiwal może się odbywać.
Tradycja podtrzymywana przez społeczności
W 2024 roku UNESCO wpisało technikę wytwarzania olbrzymich latawców w Santiago Sacatepéquez i Sumpango na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Wyróżnienie dotyczy techniki i praktyki wspólnotowej, a nie widowiska zastygłego w czasie. Znaczenie tej tradycji polega na tym, że twórcy wciąż mogą dzięki pracy uczyć, dostosowywać się, organizować, upamiętniać i zabierać głos w sprawach współczesności. 1
Festival de Barriletes Gigantes kieruje wzrok ku górze — ku ogromnym papierowym kręgom spotykającym się z wiatrem. Głębsza nauka kryje się jednak bliżej ziemi: pamięć pielęgnuje się poprzez relacje. W tych społecznościach Sacatepéquez miesiące wspólnej pracy prowadzą do dnia, w którym w przestrzeni publicznej można połączyć sztukę, pamięć o przodkach i aktualne troski. Aby dobrze poznać festiwal, trzeba dostrzec zarówno szybujące latawce, jak i ludzi, których troska nadaje im znaczenie.
