Een familierecept is zelden alleen maar een recept. Het kan de herinnering meedragen aan wie de ingrediënten kocht, wie altijd in de kom roerde, waar de eerste portie mislukte en welke buur langskwam toen de tafel al vol zat. Rond Allerheiligen kan seizoensgebonden eten een laagdrempelige manier zijn om zulke verhalen naar boven te halen.
In Barcelona noemt het openbare Tots Sants-programma de eerste dag van november in verband met kastanjes en panellets, en beschrijft het kastanjes, panellets en zoete aardappelen als vertrouwd herfsteten.1 Een Castanyada-herinneringsschrift hoeft niet te beweren dat er voor elk gezin één vaste traditie bestaat. Het gebruikt eten gewoon als aanleiding: wat brengt dit seizoen bij ons naar boven?
In het schrift kan een nauwkeurig recept staan, als de familie er een heeft. Er kan ook een lijst in staan met herinneringen van mensen die nooit kookten, maar altijd aan tafel verschenen. Beide horen thuis in een familiearchief.
Kies eten dat al betekenis heeft
Begin met wat bij jullie thuis echt op tafel komt. Dat kunnen kastanjes, panellets, zoete aardappelen, een soep zijn die wordt gemaakt als het weer omslaat, een taart uit de winkel of een gerecht van een familielid uit een andere streek of een ander land. Het doel is niet om een menu na te maken dat zo uit een tijdschrift lijkt te komen.
Vraag: Welk gerecht brengt iemand in deze familie ertoe een verhaal te vertellen? Dat is het juiste gerecht voor het schrift.
Als je panellets of een ander familierecept maakt, neem dan de tijd om te kunnen praten terwijl je bezig bent. Kook je niet, zet het eten dan op tafel en stel dezelfde vragen bij de thee. De herinnering is belangrijker dan de bereidingswijze.
Maak één bladzijde over het eten en één over de mensen
Een bruikbaar schrift heeft twee soorten bladzijden.
De bladzijde over het eten
Schrijf op welke versie van het recept jullie echt gebruiken. Vermeld praktische details die een toekomstige kok nodig heeft:
- ingrediënten en geschatte hoeveelheden;
- de volgorde waarin alles wordt gemengd;
- details over oven, pan of bereidingstijd, als die bekend zijn;
- vervangingen die goed werkten;
- wat je kunt doen als de textuur er niet goed uitziet;
- de datum en de naam van degene die de bladzijde heeft geschreven.
‘Verbeter’ een recept niet stilzwijgend wanneer je het overschrijft. Heb je iets veranderd, schrijf dat dan op. ‘Oma gebruikte amandelen; wij gebruiken walnoten vanwege een allergie’ vertelt een toekomstige lezer meer dan een keurig, onveranderd lijstje.
De bladzijde over de mensen
Schrijf onder het recept het verhaal op dat erbij hoort. Deze vragen kunnen helpen:
- Wie maakte dit, voor zover we weten, als eerste?
- Waar werd het meestal gegeten?
- Aan wie werd altijd gevraagd om het mee te nemen?
- Hoe waren de keuken, de tafel of de buurt?
- Wat is er in de loop der jaren veranderd?
- Wie kan de spelling van namen of de plaats uit het verhaal bevestigen?
Deze tweede bladzijde is belangrijk, omdat recepten zich verplaatsen, veranderen en nieuwe betekenissen krijgen. Een toekomstig familielid maakt het gerecht misschien anders, maar vindt het nog steeds waardevol om te weten dat het ooit verbonden was met een bepaalde tante, flat, dorp of novembermiddag.
Ga zorgvuldig met het gesprek om
Eten kan onverwacht verdrietige herinneringen oproepen. Na een overlijden kan een recept het eerste zijn wat iemand opvalt. Het kan ook verband houden met geldzorgen, familieconflicten, ziekte of iemand over wie iemand nog niet wil praten.
Spreek vooraf een vriendelijke verwachting uit: ‘We verzamelen herinneringen; we testen niemands geheugen. Sla alles over waar je niet over wilt praten.’ Zegt iemand: ‘Ik weet het niet meer’, ga dan verder. Stilte is ook informatie.
De richtlijnen van de Oral History Association benadrukken voorbereiding, duidelijke verwachtingen, open vragen en respect voor de keuzes van de verteller over wat die wil bespreken of delen.2 Een familiegeschrift over eten is kleiner dan een formeel oralhistoryproject, maar dezelfde hoffelijkheid is belangrijk. Neem niemand op en deel diens verhaal niet zonder het eerst te vragen.
Betrek kinderen zonder van hen publiek te maken
Kinderen kunnen op concrete manieren bijdragen. Ze kunnen een ingrediënt afmeten, het serveerbord tekenen, een woord opschrijven dat ze in het Catalaans of Spaans hebben gehoord, of aan een grootouder vragen wat er op een bepaalde Allerheiligendag gebeurde.
Geef ze een echte rol: ‘Wil jij de datum op deze bladzijde schrijven?’ of ‘Hoe zouden we dit recept in onze familie noemen?’ Hun observaties kunnen anders zijn dan die van een volwassene, en dat is waardevol. Een herinnering aan eten kan gaan over de kleur van de kom, het geluid van krakende schalen of het feit dat niemand het eens kon worden over de juiste hoeveelheid suiker.
Maak van een kind geen artiest voor bezoek. Verliest het zijn interesse, laat het dan gaan. Het schrift kan wachten.
Houd familieherinneringen gescheiden van algemene beweringen
De culturele informatie van de stad brengt kastanjes, panellets en zoete aardappelen in verband met de Tots Sants-periode in Barcelona.1 Dat betekent niet dat elk Catalaans of Spaans gezin hetzelfde eet of er dezelfde betekenis aan geeft. Schrijf op wat voor jullie gezin waar is.
Gebruik formuleringen als ‘In onze familie…’ of ‘Marta herinnert zich…’ in plaats van ‘Zo deed iedereen dat’. Die kleine precisie doet recht aan zowel traditie als verschil. Ze maakt het schrift ook betrouwbaarder.
Bewaar de bladzijde voordat die verdwijnt
Maak aan het einde van de bijeenkomst een foto of scan van de ingevulde bladzijde. Geef het bestand een duidelijke naam, bijvoorbeeld: ‘November_Castanyada_notitieblad_eerste-bladzijde.jpg’. Heeft een ouder familielid met de hand geschreven, bewaar dan naast de scan ook het origineel. Het handschrift kan deel uitmaken van de herinnering.
Bewaar het bestand in een map die minstens 2 familieleden kunnen vinden. Voeg een korte notitie toe over wie erbij waren en wat jullie hebben gemaakt of gegeten. Is er een opname van het gesprek, vraag dan opnieuw wie die mag beluisteren voordat je die deelt.
De Oral History Association adviseert om meerdere kopieën te maken en context te bewaren bij opnamen en bijbehorend materiaal.2 Voor een familieschrift is een praktische versie eenvoudig: bewaar het origineel op een veilige plek, sla een digitale kopie op en zorg dat het enige bestand niet op één telefoon staat.
Een korte Castanyada-bijeenkomst voor het schrift
Je kunt dit in een halfuur doen:
- Zet één seizoensgerecht op tafel.
- Schrijf de naam van het gerecht en de datum op.
- Vraag één persoon te vertellen waar die het zich voor het eerst herinnert.
- Noteer één praktisch kookdetail en één persoonlijk detail.
- Schrijf de namen op van iedereen die erbij is.
- Maak een foto van de bladzijde en spreek af waar die wordt bewaard.
Die bladzijde kan het nuttigste zijn wat jullie die middag maken. Ze vertelt een toekomstig familielid niet alleen hoe het eten wordt bereid. Ze vertelt ook dat mensen op een herfstdag samen zaten en besloten dat deze herinnering het bewaren waard was.
