Wszystkich Świętych w Peru: regionalna pamięć T’anta Wawa
W Peru okres Wszystkich Świętych można nie tylko wspominać, lecz także smakować. W okolicach pierwszych dni listopada T’anta Wawa pojawia się w piekarniach, domach, na targach i podczas spotkań społeczności. Te zdobione chleby często wiąże się ze świętem Wszystkich Świętych i następującymi po nim obchodami ku czci zmarłych. Mogą towarzyszyć rodzinnemu posiłkowi, wizycie albo wymianie między krewnymi i przyjaciółmi. Znaczenie kryje się nie tylko w tym, co się piecze, ale też w tym, kogo się wspomina, kto przygotowuje jedzenie i jak społeczność postanawia się nim dzielić.
Ważne, by nie sprowadzać tego okresu do jednego ogólnokrajowego scenariusza. Peruwiańskie Ministerstwo Kultury opisuje T’anta Wawas jako chleby ofiarne wypiekane przez piekarzy i rzemieślników między innymi w regionach Huancavelica, Apurímac, Junín, Ayacucho, Puno i Lima. Niektóre są słodkie i zdobione kolorową posypką lub sezamem, inne zaś wytrawne i ozdobione lokalnymi motywami. Opis muzeum jasno pokazuje, że ten chleb jest żywym przejawem kultury o regionalnych znaczeniach, a nie niezmiennym przepisem ogólnokrajowym. 1
Chleb, który niesie w sobie miejsce
Nazwa stanowi dobry punkt wyjścia. Oficjalny wykaz atrakcji turystycznych Oropesy w regionie Cusco odnotowuje Tanta Wawa jako tradycyjny chleb dla zmarłych i wyjaśnia tę nazwę jako „chlebowe niemowlę” lub „chlebowe dziecko”, wywodząc ją od słów oznaczających chleb i dziecko. 2 To tłumaczenie opisuje dobrze znany kształt dziecka, ale nie należy traktować go jako reguły obowiązującej każdego piekarza i każde miejsce.
Ministerstwo Kultury podaje, że T’anta Wawas mogą przybierać kształt niemowląt, lam, gołębi i innych postaci. Podkreśla również, że ich forma wskazuje miejsce pochodzenia, rzemieślnika oraz osoby, które je spożywają. 3 Chleb kupiony w jednej miejscowości może więc nieco różnić się wyglądem, smakiem i znaczeniem od tego kupionego gdzie indziej. Ta różnorodność nie jest wadą, którą trzeba wygładzić. Jest częścią istoty tej tradycji.
Gość albo młodszy członek rodziny, zamiast pytać: „Jaka jest jedyna poprawna forma?”, może z szacunkiem zapytać: „Jak przygotowuje się go tutaj i jak go nazywacie?”. Takie pytanie pozwala piekarzowi lub gospodarzowi podzielić się lokalną wiedzą. Pozostawia też miejsce na to, by docenić rodzinny przepis, osiedlową piekarnię albo zwyczaj danej społeczności na ich własnych zasadach.
Od wypieku do dzielenia się
Opis gminy Huamanguilla w regionie Ayacucho pozwala bliżej przyjrzeć się jednemu z regionalnych sposobów przygotowania. Przedstawia Wawa Tanta jako słodki, korzenny chleb wypiekany z mąki pszennej, jajek, mleka, cynamonu, goździków, anyżu, sezamu, kolorowych słodyczy i innych ozdób. Zwyczajowa postać to niemowlę owinięte kocem, choć pojawiają się także konie, kwiaty i inne kształty. Rodziny zaczynają przygotowania w okolicach Wszystkich Świętych, aby podzielić się chlebem z rodziną i przyjaciółmi. 4
Ta informacja jest cenna, bo odwraca uwagę od samego przedmiotu i kieruje ją ku jedzeniu, które łączy ludzi. Aromaty przypraw, praca przy formowaniu ciasta i decyzja, komu podarować chleb — wszystko to może nieść wspomnienia. W niektórych domach samo przygotowywanie wypieku stwarza okazję do opowieści o zmarłych. W innych chleb może być częścią większego sezonowego posiłku albo stołu. O skali i miejscu decydują domownicy i społeczność lokalna.
Opis gminy Junín szczególnie wyraźnie pokazuje ten związek. Przedstawia Tanta Wawa jako chleb spożywany z okazji Wszystkich Świętych i wspomnienia zmarłych, służący uczczeniu bliskich, którzy odeszli. W ramach lokalnego programu połączono przygotowywanie chleba z odwiedzinami rodzinnymi, wspólnym dzieleniem się biszkoptem i przygotowywaniem stołów na Wszystkich Świętych, wraz z wyjaśnianiem przez domowników ich symboliki związanej z przodkami. 4 To przypomnienie, że jedzenie może być jednym z elementów pełniejszego aktu pamięci, a nie zastępstwem dla ludzi i historii, które są jego sednem.
Z troską do stołu pamięci
Jeśli rodzina zaprosi cię do pomocy w tym okresie, zacznij od słuchania. Zapytaj, czy przyda się pomoc przy jakimś zadaniu: przyniesieniu składników, zmywaniu, kupieniu chleba u piekarza wybranego przez rodzinę albo po prostu dotrzymaniu towarzystwa starszej osobie, która chce opowiedzieć historię. Zaproponowanie konkretnej pomocy zwykle okazuje więcej szacunku niż przyjście z własnymi założeniami na temat tego, jak powinno wyglądać jedzenie.
Przy stole pozwól gospodarzowi zdecydować, czy poszczególne rzeczy służą po prostu do podzielenia się, są częścią ofiary, czy wiążą się z konkretną osobą. Zanim coś przestawisz lub poczęstujesz się, zapytaj. Gdy padnie czyjeś imię, wysłuchaj go uważnie, zamiast od razu zadawać pytanie albo robić zdjęcie. Jeśli domownicy odwiedzają cmentarz lub inne miejsce pamięci, dostosuj się do ich tempa i zasad, poproś o zgodę przed robieniem zdjęć i pamiętaj, że najważniejszy jest cel wizyty rodziny.
Nie traktuj T’anta Wawa jak ciekawostki, przebrania ani zwykłego „świątecznego chleba”. Kupowanie wypieków w lokalnej piekarni to dobry sposób na wsparcie osób, których umiejętności podtrzymują tę tradycję, ale nie daje gościowi prawa do decydowania o jej znaczeniu. Jeśli samodzielnie przygotujesz chleb, uczciwie podaj jego źródło: powiedz, że inspirował cię przepis albo że nauczyła cię go konkretna osoba, zamiast twierdzić, że odtwarzasz zwyczaje całego regionu.
Gdy jedzenie i pamięć idą w parze
Rodzinom mieszkającym daleko od rodzinnej miejscowości nawet skromny wspólny posiłek może stworzyć przestrzeń do wspominania. Może to być lokalnie wypiekana T’anta Wawa, chleb zamówiony u zaufanego regionalnego piekarza albo inne danie, które naprawdę należało do wspominanej osoby. Przygotuj je w miejscu, które odpowiada rodzinie, a potem znajdź czas na imiona, anegdoty, ciszę, modlitwę lub rozmowę. Nie ma potrzeby wymyślania symboli, które nie należą do tej rodziny.
Trwała wartość tych potraw polega na tym, że pomagają zachować więzi. Uformowany bochenek może odzwierciedlać regionalne umiejętności piekarza. Przyprawa może przywołać wspomnienie kuchni. Stół może stać się miejscem, w którym spotykają się żałoba, czułość, wiara i zwyczajne życie rodzinne. Okazując T’anta Wawa ciekawość i powściągliwość, goście i krewni mogą uczcić lokalną wiedzę, dzięki której pamięć o zmarłych podczas Wszystkich Świętych w Peru ma tak osobisty wymiar.
